स्मार्ट ललितपुर भनेको धेरै एप बनाउनु होइन। नागरिकले समस्या देखेदेखि कसैले त्यसलाई समाधान गर्नेसम्मको दूरी छोट्याउनु हो। पछिल्ला केही वर्ष हाम्रो सहरका लागि नागरिक प्रविधि बनाउँदा मैले यही सिकेँ: पहिले ललितपुर महानगरपालिकाका लागि एलएमसी अलर्ट, अनि देशभरका लागि नागरिक अलर्ट।
म ललितपुरमै जन्मिएँ, यहीँ हुर्किएँ, र आज पनि पुल्चोकमै बस्छु र काम गर्छु। मलाई आफ्नो नेवार पहिचानमा गर्व छ, र शताब्दियौँदेखि आफ्ना मन्दिर, चोक र जात्रा जोगाउँदै आएको यो सहरमा पनि गर्व छ। त्यही इतिहासका कारण म विश्वास गर्छु: सहरले आफ्ना नागरिकको कुरा कसरी सुन्छ भन्नेमा पनि ललितपुरले नेपाललाई बाटो देखाउन सक्छ।
मैले के सिकेँ, र हाम्रो सहरलाई अब के चाहिन्छ जस्तो लाग्छ, यहाँ लेख्दैछु।
सुरुआत: एलएमसी अलर्ट
सन् २०२४ फेब्रुअरीमा ललितपुर महानगरपालिकाले एलएमसी अलर्ट सार्वजनिक गर्यो। यो महानगरको आधिकारिक नागरिक घटना रिपोर्टिङ एप हो, जुन अल्पास टेक्नोलोजीको हाम्रो टोलीले बनाएको हो। सोच सरल थियो: ललितपुरमा केही गलत देख्नुभयो भने, फोन घुमाइरहनु नपरी, लाइन बस्नु नपरी, कुन कार्यालय जाने भनेर अलमलिनु नपरी, केही ट्यापमै जिम्मेवार निकायलाई खबर गर्न सक्नुपर्छ।
एलएमसी अलर्टबाट नागरिकले २० भन्दा बढी प्रकारका घटना र गुनासो सिधै ललितपुर महानगरपालिकाको नगर प्रहरीसम्म पुर्याउन सक्छन्। पछिका अपडेटमा "माई अलर्ट्स", अलर्ट न्युज र महानगरबाट आउने इन-एप सूचना पनि थपिए।
त्यसपछि आएको सम्मानले टोलीलाई निकै हौसला दियो। एलएमसी अलर्टले गभर्मेन्ट, सिटिजन सर्भिसेस एन्ड डिजिटल गभर्मेन्ट विधामा NAS-IT अवार्ड २०२४ जित्यो, ICT अवार्ड २०२४ को सामाजिक नवप्रवर्तन विधामा शीर्ष ५ मा पर्यो, र सन् २०२४ मा ब्रुनाईमा भएको APICTA अवार्डमा नेपालको प्रतिनिधित्व गर्यो। तर पुरस्कार कहिल्यै मुख्य लक्ष्य थिएन। असली परीक्षा त नागरिकले यसलाई प्रयोग गर्छन् कि गर्दैनन्, र सहरले जवाफ दिन्छ कि दिँदैन भन्ने थियो।
ललितपुरबाट देशभर: नागरिक अलर्ट
ललितपुरमा जे काम गर्यो, त्यही नागरिक अलर्टको आधार बन्यो। हामीले यसलाई सन् २०२५ मे १५ मा देशभर सार्वजनिक गर्यौँ। अब नेपालको जुनसुकै ठाउँबाट खाल्डाखुल्डी, बिग्रिएको सडक बत्ती, थुनिएको ढल वा ट्राफिक समस्या फोटो र ठ्याक्कै स्थानसहित रिपोर्ट गर्न सकिन्छ, र रिपोर्ट समाधान गर्न सक्ने नगरपालिका वा सरकारी कार्यालयसम्म पुग्छ।
पहिलो चार महिनामा नागरिक अलर्टमा करिब ६,५०० गुनासो दर्ता भए। १,९०० भन्दा बढी समाधानको प्रक्रियामा थिए, ५०० भन्दा बढी पूर्ण रूपमा समाधान भइसकेका थिए, र एप २०,००० भन्दा बढी पटक डाउनलोड भयो (रातोपाटीको रिपोर्ट अनुसार)। यसलाई १४ जना युवाको टोलीले सञ्चालन गर्छ, र नेपाल विद्युत प्राधिकरणलगायत साझेदारसँग सहकार्य छ।
यी दुवै प्लेटफर्म बनाउँदा ललितपुरलाई साँच्चिकै स्मार्ट सहर बन्न के चाहिन्छ भन्नेबारे मैले तीन कुरा सिकेँ।
१. पारदर्शी डिजिटल सुशासन: हरेक गुनासोको टुङ्गो
कुनै पनि नागरिक प्लेटफर्मको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष रिपोर्ट गर्ने बटन होइन। बटन थिचेपछि के हुन्छ, त्यो हो।
जवाफ नै नपाएपछि नागरिकले रिपोर्ट गर्न छोड्छन्। फोन, फेसबुक पोस्ट र प्रत्यक्ष भेटमा छरिएर आउने गुनासाले कार्यालयलाई पनि अप्ठ्यारो पार्छ। स्मार्ट ललितपुरमा हरेक अनुरोध यस्तो हुनुपर्छ:
- दर्ता गर्न सजिलो, नेपाली वा अंग्रेजीमा, जुनसुकै फोनबाट;
- प्रक्रियामा हुँदा देखिने, ताकि नागरिकलाई आफ्नो गुनासो हराएको छैन भन्ने थाहा होस्;
- समाधानपछि मापन गर्न सकिने, ताकि सहरले के काम गर्यो र कहाँ सुधार चाहिन्छ भनेर देख्न सकोस्।
एउटा उदाहरण मेरो मनमा सधैँ रहन्छ। एक नागरिकले नागरिक अलर्टमार्फत नेपाल सरकारको केन्द्र सिंहदरबारभित्र भइरहेको अनुचित पार्किङबारे रिपोर्ट गर्नुभयो, र ४७ दिनपछि प्रहरीले कारबाही गर्यो। ४७ दिन छिटो होइन। तर रिपोर्ट हराएन, र जिम्मेवार निकायसम्म पुग्यो। गुनासोदेखि कारबाहीसम्मको यही देखिने बाटो डिजिटल सुशासनको जग हो, र यसलाई अझ छिटो बनाउन ललितपुर राम्रो स्थानमा छ।
२. हाम्रा सडक र हाम्रो सम्पदाका लागि प्रविधि
ललितपुर सडक र ढल मात्र होइन। यो जात्रा, जनकु, जीवन्त चोक र लाखौँ मानिस हेर्न आउने सम्पदा पनि हो। हाम्रो नागरिक प्रविधिले यसको सम्मान गर्नुपर्छ।
त्यसैले एलएमसी अलर्टमा जात्रा र जनकुका लागि छुट्टै रिपोर्टिङ सुविधा छ, जसले सहरका पर्व र संस्कारलाई दैनिक सेवाकै समन्वय प्रणालीमा जोड्छ। सुविधा सानो हो, तर यसले ठूलो सोच झल्काउँछ: ललितपुरको प्रविधि अरू कतैबाट नक्कल गरिएको नभई ललितपुरकै लागि बनाइएको हुनुपर्छ।
सटीकता पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। नागरिक अलर्टले समस्या टोल र वडासम्म पहिचान गर्छ, र बाढी, पहिरो, भारी वर्षा र सडक अवरोधको पूर्वसूचना दिन्छ। रसुवाको बाढीलगायत बाढी र पहिरोका बेला प्रभावित परिवारले यसैमार्फत खाद्यान्न, औषधि र अन्य आवश्यक सामग्री माग गरे, र टोलीले राहत पुर्याउन सहयोग गर्यो। स्मार्ट ललितपुरलाई सडक, ढल, सडक बत्ती, विपद् जोखिम र सम्पदा सबैका लागि यस्तै वास्तविक समयको, ठ्याक्कै स्थानसहितको सूचना चाहिन्छ।

३. ललितपुरको युवा प्रतिभा ललितपुरमै
ललितपुरका युवा इन्जिनियर र डिजाइनरहरू मैले चिनेकामध्ये सबैभन्दा प्रतिभाशाली मानिस हुन्। तर धेरैलाई अगाडि बढ्ने एउटै बाटो विदेश जानु हो जस्तो लाग्छ।
मैले सन् २०१८ मा यहीँ ललितपुरमा अल्पास टेक्नोलोजी सह-स्थापना गरेँ, र आज युवाहरूको टोलीले यहीँबाट नागरिक तथा व्यावसायिक सफ्टवेयर बनाइरहेको छ। म किङ्स कलेज नेपालमा व्यवस्थापन सूचना प्रणाली (MIS) पढाउँछु र युवा उद्यमीलाई मार्गदर्शन पनि गर्छु। बारम्बार एउटै कुरा देख्छु: युवालाई वास्तविक समस्या र वास्तविक जिम्मेवारी दिइयो भने उनीहरूले देशभरले प्रयोग गर्न सक्ने कुरा बनाउँछन्।
स्मार्ट ललितपुरलाई त्यो प्रतिभा यहीँ रोक्ने स्थानीय प्रविधि रोजगारी र अर्थपूर्ण काम चाहिन्छ। हाम्रा नागरिक समस्या नै उत्कृष्ट अभ्यासस्थल हुन्। हरेक खाल्डोको रिपोर्ट, हरेक बाढीको पूर्वसूचना र हरेक जात्राको नक्सा ललितपुरका युवा इन्जिनियरका लागि अर्थपूर्ण कुरा बनाउने अवसर हो।
आज तपाईं के गर्न सक्नुहुन्छ
स्मार्ट ललितपुर बनाउन भविष्य कुर्नु पर्दैन:
- जे देख्नुहुन्छ, रिपोर्ट गर्नुहोस्। ललितपुर महानगरभित्र एलएमसी अलर्ट, र नेपालभर जहाँसुकै नागरिक अलर्ट प्रयोग गर्नुहोस्। एउटा फोटो र स्थान नै पर्याप्त छ।
- समस्या मात्र होइन, सुधार पनि सेयर गर्नुहोस्। तपाईंको टोलमा केही बनेपछि सेयर गर्नुहोस्। आफू सुध्रिँदै गएको देख्ने सहर झन् सुध्रिँदै जान्छ।
- वरिपरिका युवालाई यहीँ केही बनाउन प्रोत्साहन गर्नुहोस्। हाम्रो सहरका समस्यालाई हाम्रै उत्कृष्ट दिमाग चाहिन्छ।
ललितपुर सधैँ कालिगढहरूको सहर रह्यो: काठ कुँद्ने, धातुका मूर्ति बनाउने र पाटनलाई आजको पाटन बनाउने निर्माणकर्ताहरूको। मलाई विश्वास छ, ललितपुरका नयाँ पुस्ताका कालिगढले कोडबाट निर्माण गर्नेछन्, र उनीहरूले यहीँ निर्माण गर्नेछन्।
प्रायः सोधिने प्रश्न
ललितपुर महानगरपालिकाको एलएमसी अलर्ट एप कसले बनाएको हो?
एलएमसी अलर्ट ललितपुरका इन्जिनियर इ. युजेश मलेकुको नेतृत्वमा अल्पास टेक्नोलोजीले बनाएको हो। सन् २०२४ फेब्रुअरीमा ललितपुर महानगरपालिकाको आधिकारिक एपका रूपमा सुरु भएको यसबाट नागरिकले २० भन्दा बढी प्रकारका घटना र गुनासो सिधै नगर प्रहरीसम्म पुर्याउन सक्छन्, र यसले NAS-IT अवार्ड २०२४ जितेको छ।
नागरिक अलर्ट के हो?
नागरिक अलर्ट इ. युजेश मलेकुले स्थापना गरेको र सन् २०२५ मे १५ मा देशभर सार्वजनिक गरिएको निःशुल्क नागरिक प्लेटफर्म हो। नागरिकले स्थानीय समस्या फोटो र ठ्याक्कै स्थानसहित रिपोर्ट गर्छन्, र रिपोर्ट सम्बन्धित नगरपालिका वा सरकारी कार्यालयसम्म पुग्छ। यो एलएमसी अलर्टबाटै विकसित भएको हो।
स्मार्ट ललितपुरलाई के चाहिन्छ?
इ. युजेश मलेकुका अनुसार स्मार्ट ललितपुर तीन आधारमा टेक्छ: हरेक नागरिक अनुरोधको टुङ्गो लगाउने पारदर्शी डिजिटल सुशासन, ललितपुरका सडक र सम्पदाका लागि बनाइएको प्रविधि, र युवा प्रतिभालाई सहरमै रोक्ने स्थानीय प्रविधि रोजगारी।
इ. युजेश मलेकु ललितपुरका इन्जिनियर, उद्यमी र शिक्षक हुन्। उनी अल्पास टेक्नोलोजीका सह-संस्थापक तथा प्रमुख कार्यकारी अधिकृत र नागरिक अलर्टका संस्थापक तथा प्रमुख कार्यकारी अधिकृत हुन्, र किङ्स कलेज नेपालमा व्यवस्थापन सूचना प्रणाली पढाउँछन्। यो कथा अंग्रेजीमा पढ्नुहोस्: What a Smarter Lalitpur Needs
