← All stories

ललितपुरले आगामी ५ वर्षमा गर्नुपर्ने १० काम

Read in English →

पाटन दरबार क्षेत्र, ललितपुरको कृष्ण मन्दिर र तलेजु घण्टा
पाटन दरबार क्षेत्र, ललितपुर। Photo: Alexander Shafir, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons (resized).

ललितपुरलाई सयौँ नयाँ योजना चाहिँदैन। दसवटा काम राम्रोसँग गर्ने, इमानदारीपूर्वक मापन गर्ने र पूरा गर्ने चाहिन्छ। यो मेरो सूची हो। नागरिक प्रविधि बनाउने इन्जिनियर, शिक्षक, र ललितपुरमै जन्मिएको, हुर्किएको र आज पनि पुल्चोकमै बस्ने र काम गर्ने नागरिकका रूपमा यो लेख्दैछु। यी वाचा होइनन्; हाम्रो सहरको माया गर्ने जोसुकैले उठाउन, सुधार्न र अगाडि बढाउन सक्ने व्यावहारिक योजना हुन्।

यसमध्ये केही काम सुरु भइसकेका छन्। सन् २०२४ फेब्रुअरीमा एलएमसी अलर्ट सुरु भएदेखि र सन् २०२५ मे १५ मा नागरिक अलर्ट देशभर पुगेदेखि मैले देखेँ: समस्या समाधान गर्न सक्नेसम्म पुग्ने छोटो र देखिने बाटो पाएपछि नागरिकले त्यो प्रयोग गर्छन्। यो सूचीको बाँकी भाग त्यही पाठमा आधारित छ।

१. हरेक नागरिक अनुरोधका लागि एउटै ढोका

आज बिग्रिएको सडक बत्ती, थुनिएको ढल वा कागजपत्रको काम कुन कार्यालय, कुन टेबल र कुन फोन नम्बरले हेर्छ भनेर नागरिक आफैँले थाहा पाउनुपर्छ। त्यो नागरिकको जिम्मेवारी हुनु हुँदैन। ललितपुरमा एउटै ढोका हुनुपर्छ (एप, वेबसाइट, एसएमएस नम्बर र हरेक वडा कार्यालयमा एउटा काउन्टर), जहाँबाट जुनसुकै अनुरोध दर्ता गर्न सकियोस् र प्रणालीले त्यसलाई सही टोलीसम्म पुर्‍याओस्।

एलएमसी अलर्टले यसको एक भाग प्रमाणित गरिसकेको छ: नागरिकले २० भन्दा बढी प्रकारका घटना केही ट्यापमै सिधै नगर प्रहरीसम्म पुर्‍याउँछन्। अर्को कदम भनेको हरेक नियमित सेवालाई यही ढोकाबाट ल्याउनु हो।

२. हरेक अनुरोध सार्वजनिक रूपमा ट्र्याक

हराउने गुनासो प्रणाली गुनासो प्रणाली नै नहुनुभन्दा पनि खराब हो। हरेक अनुरोधले ट्र्याकिङ नम्बर र देखिने स्थिति पाउनुपर्छ, प्राप्त भयो, जिम्मा लगाइयो, समाधान भयो, ताकि नागरिकले "कसैले यो हेर्‍यो कि हेरेन?" भनेर सोधिरहनु नपरोस्।

अनि नतिजा सार्वजनिक गर्नुपर्छ: हरेक वडामा कति अनुरोध आए, कति समाधान भए र कति समय लाग्यो, हरेक महिना अद्यावधिक गरेर। जे सार्वजनिक रूपमा मापन हुन्छ, त्यो सार्वजनिक रूपमै सुध्रिन्छ।

३. लाइनबिनाका वडा कार्यालय

वडा कार्यालय जाने धेरैजसो काम नियमित कागजी हुन्छ: सिफारिस, प्रमाणपत्र, प्रमाणीकरण। हरेक सेवाको डिजिटल नागरिक बडापत्र हुनुपर्छ, जसले कुन कागज चाहिन्छ, कति शुल्क लाग्छ र कति समय लाग्छ भनेर ठ्याक्कै बताओस्। अनलाइन फारम र समय बुकिङ होस्, ताकि एउटा फारमले गर्न सक्ने कामका लागि कसैले आधा दिन लाइनमा गुमाउनु नपरोस्।

४. तथ्याङ्कका आधारमा आधारभूत सेवा सुधार

खाल्डाखुल्डी, सडक बत्ती, ढल र झुन्डिएका तार आकर्षक विषय होइनन्, तर यिनले हरेक नागरिकको हरेक दिनलाई असर गर्छन्। बिग्रिएपछि मात्र मर्मत गर्नुको सट्टा ललितपुरले आफ्नै रिपोर्ट तथ्याङ्क हेरेर कहाँ बारम्बार समस्या आउँछ भनेर पहिचान गर्न र त्यहीँ पहिले मर्मत तालिका बनाउन सक्छ। बारम्बार आउने गुनासोको नक्सा सहरका लागि सबैभन्दा सस्तो योजना उपकरण हो।

५. सम्पदालाई केन्द्रमा राखेर सहर व्यवस्थापन

पाटनका मन्दिर, चोक, हिटी र जात्रा नै ललितपुरको पहिचान हुन्। यहाँको प्रविधि त्यही सम्पदाको वरिपरि डिजाइन हुनुपर्छ।

  • जात्राको समन्वय: एलएमसी अलर्टमा जात्रा र जनकु रिपोर्टिङ सुविधा पहिले नै छ। हरेक ठूला जात्राका लागि भीड, ट्राफिक व्यवस्थापन, फोहोर र आपतकालीन पहुँचको साझा योजना नागरिकले पहिले नै देख्न पाउनुपर्छ।
  • जीवन्त सम्पदा अभिलेख: हरेक सम्पदा संरचना, त्यसको अवस्था र मर्मत इतिहासको डिजिटल अभिलेख, ताकि क्षति हुनुअघि नै मर्मत होस्।
  • गुठी र स्थानीय समुदाय साझेदार: पुस्तौँदेखि यी स्थानको हेरचाह गर्दै आएका मानिस यो प्रणालीको हिस्सा हुनुपर्छ, बाहिर होइन।

६. हरेक वडामा पूर्वसूचना

बाढी, पहिरो, भारी वर्षा र सडक अवरोधले बैठक कुर्दैनन्। नागरिक अलर्टले पूर्वसूचना दिइरहेको छ, र रसुवाको बाढीलगायत बाढी र पहिरोका बेला परिवारलाई खाद्यान्न, औषधि र आवश्यक सामग्री माग गर्न सहयोग गर्‍यो। ललितपुरले यसलाई मानक बनाउनुपर्छ: वडास्तरीय अलर्ट, हरेक टोलका लागि तोकिएको सुरक्षित स्थल, र स्वयंसेवकको सम्पर्क सूची, जुन मनसुनअघि नै परीक्षण गरिएको होस्, मनसुनमा मात्र खोजिएको होइन।

७. मानिसका लागि बनाइएका सडक

पाटनको मुटु हिँड्नका लागि बनाइएको हो। विद्यालय नजिक सुरक्षित क्रसिङ, खाली फुटपाथ, व्यवस्थित पार्किङ र सम्पदा क्षेत्रमा पैदलयात्रीलाई प्राथमिकताले सहरलाई शान्त, सुरक्षित र स्थानीय व्यवसायका लागि राम्रो बनाउँछ। अवैध पार्किङ र खतरनाक स्थानबारे नागरिकका रिपोर्टले यी परिवर्तन पहिले कहाँ गर्ने भन्ने सिधै निर्धारण गर्नुपर्छ।

८. देखिने र जवाफदेही फोहोर व्यवस्थापन

नागरिकलाई आफ्नो फोहोर कहिले उठ्छ भन्ने थाहा हुनुपर्छ, नउठेमा एक ट्यापमै रिपोर्ट गर्न पाउनुपर्छ, र आफ्नो वडामा स्रोतमै फोहोर छुट्याउने काम सुध्रिँदै छ कि छैन भनेर देख्न पाउनुपर्छ। सफा भएको एउटा कुना वा नियमित चल्ने तालिकाजस्ता साना देखिने सुधारले नाराभन्दा छिटो बानी बदल्छन्।

९. ललितपुर नागरिक प्रविधि फेलोसिप

ललितपुरका युवा इन्जिनियर र डिजाइनरहरू मैले चिनेकामध्ये सबैभन्दा प्रतिभाशाली मानिस हुन्, तर धेरैलाई अगाडि बढ्ने एउटै बाटो विदेश जानु हो जस्तो लाग्छ। एउटा नागरिक प्रविधि फेलोसिपले स्थानीय कलेजका युवा प्रविधिकर्मीलाई एक वर्षका लागि, पारिश्रमिकसहित, सहरका टोलीसँग जोडेर सहरले वास्तवमै प्रयोग गर्ने उपकरण बनाउन र सञ्चालन गर्न लगाउन सक्छ। यसले प्रतिभा यहीँ रोक्छ, स्थानीय क्षमता बढाउँछ, र सहरको प्रविधिलाई भाडामा लिएको नभई आफ्नै बनाउँछ।

सानो स्तरमा मैले यो काम गरेको देखेको छु: सन् २०१८ मा ललितपुरमै स्थापना भएको अल्पास टेक्नोलोजीमा युवाहरूले यहीँबाट नागरिक तथा व्यावसायिक सफ्टवेयर बनाउँछन्। किङ्स कलेज नेपालमा मेरो व्यवस्थापन सूचना प्रणाली कक्षाका विद्यार्थी वास्तविक समस्या पाउनासाथ त्यसमा काम गर्न तयार हुन्छन्।

१०. खुला तथ्याङ्क, नेपालीमा

बजेट, योजनाको प्रगति, खरिद र सेवाको कार्यसम्पादन स्पष्ट नेपालीमा खुला तथ्याङ्कका रूपमा, मानिसले साँच्चै पढ्न सक्ने ढाँचामा सार्वजनिक हुनुपर्छ। पारदर्शिताले विश्वास बनाउँछ, र विश्वासले नै नागरिकलाई समस्या रिपोर्ट गर्न, कर तिर्न र सहभागी हुन प्रेरित गर्छ।

यो काम गरिरहेको छ कि छैन, कसरी थाहा पाउने?

मापनबिनाको योजना केवल इच्छा हो। यी पाँच अङ्कले ललितपुरलाई यो काम गरिरहेको छ कि छैन भनेर बताउनेछन्:

  1. वडाअनुसार नागरिक अनुरोधदेखि समाधानसम्मको औसत समय।
  2. तोकिएको समयभित्र समाधान भएका अनुरोधको अनुपात।
  3. नियमित वडा सेवाका लागि एक नागरिकले खर्चिने औसत समय।
  4. अद्यावधिक अवस्था अभिलेख भएका सम्पदा संरचनाको सङ्ख्या।
  5. सहरका प्रणालीमा काम गर्ने स्थानीय युवा प्रविधिकर्मीको सङ्ख्या।

ललितपुर सधैँ कालिगढहरूको सहर रह्यो: काठ कुँद्ने, धातुका मूर्ति बनाउने र पाटनलाई आजको पाटन बनाउने निर्माणकर्ताहरूको। आगामी पाँच वर्ष यस्तो सहर बनाउने अवसर हो, जुन जति सुन्दर देखिन्छ, त्यति नै राम्रोसँग चल्छ। यो मेरो सूची हो। तपाईंको सूची पनि सुन्न चाहन्छु।

प्रायः सोधिने प्रश्न

आगामी पाँच वर्षमा ललितपुरले केलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ?

इ. युजेश मलेकुका अनुसार ललितपुरले दस कुरामा ध्यान दिनुपर्छ: हरेक नागरिक अनुरोधका लागि एउटै ढोका, हरेक अनुरोधको सार्वजनिक ट्र्याकिङ, लाइनबिनाका वडा कार्यालय, तथ्याङ्कमा आधारित मर्मत, सम्पदा केन्द्रित सहर व्यवस्थापन, वडास्तरीय पूर्वसूचना, हिँड्न मिल्ने सडक, जवाफदेही फोहोर व्यवस्थापन, युवा इन्जिनियरका लागि नागरिक प्रविधि फेलोसिप, र नेपालीमा खुला तथ्याङ्क।

प्रविधिले ललितपुरका सेवा कसरी सुधार्न सक्छ?

प्रविधिले नागरिकलाई समस्या रिपोर्ट गरेदेखि समाधान भएको देख्नेसम्मको छोटो र देखिने बाटो दिन सक्छ। सन् २०२४ फेब्रुअरीमा सुरु भएको ललितपुर महानगरपालिकाको आधिकारिक एप एलएमसी अलर्टबाट नागरिकले २० भन्दा बढी प्रकारका घटना सिधै नगर प्रहरीसम्म पुर्‍याउन सक्छन्, र नागरिक अलर्टले यही सोचलाई देशभर पुर्‍याएको छ।

इ. युजेश मलेकु को हुन्?

इ. युजेश मलेकु ललितपुरका इन्जिनियर, उद्यमी र शिक्षक हुन्। उनी अल्पास टेक्नोलोजीका सह-संस्थापक तथा प्रमुख कार्यकारी अधिकृत, नागरिक अलर्टका संस्थापक तथा प्रमुख कार्यकारी अधिकृत र एलएमसी अलर्टका निर्माता हुन्, र किङ्स कलेज नेपालमा व्यवस्थापन सूचना प्रणाली पढाउँछन्।

यो लेख अंग्रेजीमा पढ्नुहोस्: 10 Things Lalitpur Should Do in the Next 5 Years. यो पनि पढ्नुहोस्: स्मार्ट ललितपुरलाई के चाहिन्छ?